قياس دلالت قياسى با جامع بودن لازمه علت نه خود علت بين « اصل » و « فرع » قياس دلالت ، مقابل قياس علت بوده و به قياسى گفته مىشود كه لازمه علت ، جامع بين اصل و فرع قرار داده شده ، نه خود علت ، مانند : قياس حرمت نبيذ به خمر به واسطه وجود بوى تند و زننده آنكه لازمه مشروبات مست‌كننده است ، و نيز مانند : قياس مال مسروقه با مال مغصوب در حكم به ضمان در فرض تلف شدن عين مال به اينكه هر دو در صورتى كه عين آنها موجود باشد به صاحب اصلى برگردانده مىشود ؛ در اين قياس ، « رد به صاحب اصلى در صورت وجود عين مال » علت ضمان نيست بلكه علت ضمان ، تصرف عدوانى در مال غير است كه لازمه آن ، حكم به رد عين مال مىباشد . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص 43 . غزالى ، محمد بن محمد ، المستصفى من علم الاصول ( به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت ) ، ج 2 ، ص 247 و 320 . قياس روشن ر . ك : قياس جلى قياس سبر قياس داراى « علّت » كشف شده از طريق سبر و تقسيم هرگاه از طريق سبر و تقسيم ، علت و وجه مشترك ميان اصل و فرع كشف گردد و آن‌گاه از راه قياس ، حكم اصل به فرع سرايت داده شود ، چنين قياسى ، قياس سبر ناميده مىشود ، مانند قياس حرمت ربا در ميوه‌ها به حرمت ربا در گندم ، به علت جامع « طعام » كه از راه سبر و تقسيم به دست آمده است . توضيح مثال : گندم داراى چهار وصف مال بودن ، قوت بودن ، مكيل بودن و طعام بودن است ، كه اهل سنت سه وصف اول را از تأثير ساقط مىكنند و در اين صورت ، علت ، به وصف طعام بودن منحصر مىشود و به اين طريق ، هر طعامى در حرمت ربا به گندم ملحق مىشود . نكته : اصولىها درباره تفاوت يا عدم تفاوت ميان قياسى كه از راه سبر و تقسيم صورت مىگيرد و قياسى كه از راه تنقيح مناط به دست مىآيد ، اختلاف دارند ؛ برخى از آنان ، آنها را متفاوت ندانسته و قياس به دست آمده از راه سبر و تقسيم را همان قياس تنقيح مناط ناميده‌اند ، « 1 » اما برخى ديگر ميان آنها فرق گذاشته‌اند . « 2 » نيز ر . ك : سبر و تقسيم . آمدى ، على بن محمد ، الإحكام فى اصول الأحكام ، ج 4 ، 3 ، ص 271 . قياس شبه قياس داراى « فرع » قابل مقايسه با چند « اصل » قياس شبه ، قياسى است كه فرع آن ، براى قياس شدن با دو يا چند اصل صلاحيت داشته و بين آنها مردد است ؛ يعنى به هر اصلى از يك نظر شباهت دارد . در اين‌گونه موارد ، مجتهد فرع را به اصلى كه شباهت بيشترى به آن دارد ، ملحق مىسازد ؛ براى مثال ، شراب گرفته شده از « نى » را هم مىتوان به خمر قياس نمود ، از اين نظر كه احيانا مست‌كننده نيز هست ، و هم مىتوان به نوشيدنىهاى مباح ديگر قياس نمود ، چون در طبيعت آن مست‌كنندگى وجود ندارد . نكته : يكى از راه‌هاى اثبات علت در قياس ، روشى است كه از آن به « شبه » تعبير كرده‌اند و قياسى كه اين‌گونه صورت مىگيرد « قياس شبه » ناميده مىشود . بيشتر فقهاى عامه « قياس شبه » را حجت ندانسته و از آن احتراز مىكنند . « 1 * » جعفرى لنگرودى ، محمد جعفر ، دانشنامه حقوقى ، ج 2 ، ص 491 . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص 102 . فخر رازى ، محمد بن عمر ، المحصول فى علم اصول الفقه ، ج 5 ، ص 205 . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 306 . قياس شرعى ر . ك : قياس ( اصول ) . قياس صحيح قياس واجد همه شرايط اعتبار و غير معارض با كتاب و سنّت قياس صحيح ، مقابل قياس فاسد بوده و به قياسى گفته مىشود كه واجد تمام شرايط اعتبار بوده و معارض و مخالف كتاب و سنت نمىباشد و با تكيه بر نصوص شرعى و مقاصد عامه ( اهداف كلى ) شرع انجام مىگيرد و به بيان ديگر ، براساس فرض و گمان نيست . ابن سينا ، حسين بن عبد الله ، النجاة ، ص ( 8 - 7 ) . ابن سينا ، حسين بن عبد الله ، الشفاء - المنطق ، ج 2 ، ص 446 و 460 . صدر الدين شيرازى ، محمد بن ابراهيم ، منطق نوين ، ص 672 . مظفر ، محمد رضا ، المنطق ، ص 492 . بهمنيار بن مرزبان ، التحصيل ، ص ( 5 - 4 ) . قياس طرد ( خاص ) قياس بنا شده براساس وصف طردى قياس طرد ( خاص ) ، قياسى است كه براساس وصف طردى بنا شده است ، و طرد ، علتى است كه نسبت به وصف مناسب بودن

--> ( 1 ) . جعفرى لنگرودى ، محمد جعفر ، دانشنامه حقوقى ، ج 2 ، ص 489 . ( 2 ) . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 303 . ( 1 * ) . ابو زهره ، محمد ، اصول الفقه ، ص 232 .